ای برادر! می‏خواهی اندکی از اسرار حکمت هستی، و معمای آفرینش انسان، و رموز حقیقت نماز را بدانی

کلام یازدهم
تا آخر سوره
ای برادر! می‏خواهی اندکی از اسرار حکمت هستی، و معمای آفرینش انسان، و رموز حقیقت نماز را بدانی، پس همراه من به این حکایت تمثیلی کوتاه بیاندیش!
زمانی پادشاهی بود، بسیار ثروتمند و دارای خزاینی بی‏شمار که همه نوع جواهر، الماس و زمرد در آن یافت می‏شد؛ افزون برآن، خزاین بسیار شگفت انگیز دیگری نیز داشت، و از کمالاتش در بخش صنایع غریب و پیشرفته، مهارت‏های چشمگیری داشت، و در مورد علوم و نوآوری‏های عجیب بی‏شماری اطلاع و احاطه همه جانبه، و از علم و دانش جدید فراوان و فراگیری برخوردار بود.
این از اسرار است، که دارنده‏ی هر جمال و کمالی دوست دارد، جمال وکمالش را هم خود ببیند، و هم به دیگران نشان دهد، پس این سلطان ذی‏شأن نیز خواست نمایشگاهی برپا کند، و آثارش را به نمایش بگذارد، و بدین طریق توجه رعیتش را به شکوه سلطنت، شعشعه (برق) ثروت، شگفتی‏های صنعت و غرایب معرفتش جلب کند، و جمال وکمال معنویش را به «دو طریق» مشاهده نماید:
1. شخصاً با نگاه ژرف اندیش خویش ببیند.
2. با نگاه دیگران بنگرد.
بدین منظور،کاخ بزرگ، وسیع و محتشمی را ساخت، و به شکل زیبایی، این کاخ را در طبقات و اتاق‏های جداگانه‏یی بنا کرد، و هر طبقه را با جواهرات متنوع گنجینه‏هایش آراست، و با لطیف‏ترین و زیباترین آثار صنعتش زینت بخشید، و با ظریف‏ترین فنون علم و حکمتش نظم و ترتیب داد، و با آثار معجزه‏وارِ دانش خود مجهز کرد.
پس از تکمیل کاخ، سفره‏های رنگینی را در آن گستراند، و از انواع غذاها و نعمت‏هایش لذیذترین نوع آن را روی سفره چید، و برای هرگروه سفره خاص و مناسبی اختصاص داد، بدین طریق چنان مهمانی بزرگ و عمومی تدارک دید،که بیانگر سخاوت و توانگری او درصنعت بود، گویا هر سفره با نمایش نعمت‏های با ارزش و بی‏شماری، پُر از صدها آثار و نمونه‏های صنعت پیچیده و دقیق او بود.
سپس اهالی و رعیت خود را از سراسر مملکتش به تفریح و تماشا و مهمانی فراخواند، و به یکی از یاوران اَکرمش(پیام رسانان برگزیده‏اش) اسرار و حکمت‏های کاخ، و معنی و مفهوم محتویات پیچیده آن را آموخت، و وی را به عنوان استاد و معرف برگزید، تا صانع و سازنده کاخ و محتویات آن را به رعیتش بشناساند، و رموزی را که در نقش و نگارهای کاخ نهفته است، به آنان بفهماند، و اهداف و اشارات صنایع درون آن را به دیگران بیاموزد، و به آنانی که داخل کاخ‏اند، بفهماند، که مفهوم جواهرات آراسته و نقوش موزون کاخ چیست؟ و چگونه به کمال و مهارت و هنر صاحب کاخ دلالت دارد، و آداب دخول و رسم و آیین کاخ و شیوه‏ی برپاداشتن مراسم تشریفات را به گونه‏یی به مردم تعلیم دهد، که رضایت پادشاهی را که از دیده پنهان است، جلب کند.
این استاد معرّف که در هر یک از طبقات همکارانی دارد، خود در بزرگ‏ترین طبقه‏ی قصر و در بین شاگردانش ایستاده، و خطاب به همهی تماشاگران چنین گفت:
ای مردم! مولای ما، صاحب این کاخ، با ساختن این کاخ و نمایش محتویات آن می‏خواهد، خود را به شما معرفی کند، شما نیز او را بشناسید، و آن‏گونه که شایسته است، برای شناختن او سعی و تلاش کنید.
او با این تزیینات می‏خواهد، خود را محبوب شما کند، شما نیز کارهایش را تحسین و صنعتش را تقدیر کنید، و بدین وسیله خود را محبوب او گردانید.
و با این همه نعمت‏ها و احسان‏هایی که به شما ارزانی داشته، نشان می‏دهد، که دوست‏تان دارد، شما نیز با اطاعت از اوامرش، محبت خود را نسبت به او اظهار دارید.
و با این همه اکرام و انعام آشکار و عیان، شفقت و رحمتش را نسبت به شما ابرازمی‏دارد، شما نیز با شکر و سپاس، حرمت او را نگه دارید.
او می‏خواهد، با آثار کمالش در این مصنوعات زیبا، جمال معنوی‏اش را اظهار کند، پس شما هم شوق و رغبت خود را برای ملاقات و دیدار و کسب رضایتش نشان دهید.
و او با گذاشتن سکّه مخصوص، خاتم مخصوص و طرّه غیرقابل تقلیدش روی تمام مصنوعات و تزییناتی که دیدیم، می‏خواهد به شما بگوید، که همه‏ی آن چه را دیدید، مخصوص خود اوست، و از آثار دستی خود او بوده، و تک و یکتا و مستقل و منفرد است، و شما هم او را یگانه و یکتا و بی‏مثل و مانند و بی‏همتا بدانید، و باور کنید.
این معلم بزرگوار با چنین سخنانی که شایسته مقام و عظمت پادشاه است، تماشاگران را خطاب قرار داد، و سپس اهالی کاخ به دوگروه تقسیم شدند:
گروه اول:کسانی که به خودشناسی رسیدند، و دارای قلبی پاک و بی‏آلایش و عقل سلیم هستند. این گروه هنگام بازدید چون به شگفتی‏های درون کاخ نگریستند، گفتند: «این کاری‏ست بس بزرگ! و رازی مخفی درآن نهفته است!» و پی‏بردند، که این کارها عبث، بیهوده، بازی و سرگرمی نیست، کنجکاو شدند، و از خود پرسیدند: «رمز این کار چیست؟ و چه رازهایی درآن نهفته است؟!»
در حال فکر کردن بودند،که ناگهان صدای سخنرانی آن استاد را که داشت نطق می‏داد، شنیدند، و دریافتند، که کلید تمام اسرار نزد اوست، پس با شتاب به سوی او رفتند، و گفتند:
«السّلام علیک یا ایّها لاُُستاد! چنین کاخ پرشکوهی حتماً باید معرف صادق و ژرف‏اندیشی چون شما داشته باشد، پس لطفاً آن‏چه را که مولای ما به تو آموخته است، به ما بیاموز.»
استاد نیز، سخنرانی چند لحظه قبلش را به آن‏ها یادآوری نمود، آن‏ها نیز با دل و جان شنیدند، و پذیرفتند، و بهره‏ی شایانی از آن بردند، و در دایره‏ی مرضیات پروردگار حرکت کردند، درنتیجه پادشاه از کردار و رفتار مؤدبانه آن‏ها خرسند شد، و اظهار رضایت نمود، و آن‏ها را به قصر مخصوص و عالی و وصف‏ناپذیر دیگری فراخواند، و مشمول احسان‏های خود کرد، و به گونه‏یی که لایق جَوادمَلِک و شایسته‏ی اهالی فرمانبردار و مناسب مهمانان مؤدب و زیبنده چنین کاخ باشکوهی بود، آنان را گرامی داشت، و به سعادت دایمی مفتخر گردانید.
اماگروه دیگر: آن‏هایی که چون عقل‏هایشان فاسد و قلب‏هایشان بی‏نور بود، وقتی پا به کاخ گذاشتند، مغلوب خواهش‏های نفسانی شدند، و به چیزی جز غذاهای لذیذ توجه نکردند، و از دیدن تمام آن محاسن، چشم برتافتند، و به ارشاد و راهنمایی‏های استاد و شاگردانش گوش فرا ندادند، و هم‏چون حیوان، نشخوار کرده، و به خواب غفلت فرو رفتند، و بر اثر افراط در خوردن نوشیدنی‏های ممنوعی که برای هدف‏های خاصی در آن‏جا گذاشته شده بود، مست و مدهوش شدند، و با فریاد و عربده‏شان سبب اذیت و آزار میهمانان دیگر شدند، و در برابر قوانین صانع ذی‏شأن، گستاخی و بی‏ادبی نمودند، لذا سربازان پادشاه آن‏ها را دستگیر و به زندانی که سزاوار چنین گستاخانی بود، روانه کرد.
ای کسی که با من این حکایت را می‏شنوی!
حتماً فهمیده‏یی که آن حاکم بزرگ به خاطر اهداف و مقاصد مذکور این کاخ را ساخته است، پس رسیدن به آن مقاصد به «دو چیز» بستگی دارد:
1. وجود همین استادی‏ست، که بیاناتش را شنیدیم، اگراو نمی‏بود، همه‏ی مقاصد به باد می‏رفت.
آری،کتاب بی‏مفهوم و بی‏معلم، یک تکّه کاغذ بی‏معناست.
2. گوش فرادادن مردم به سخنان آن معلم و پذیرفتن آن. پس وجود استاد در این کاخ لازم و ضروری‏ست، و گوش دادن اهالی به او نیز، سبب بقای کاخ است.
لذا می‏توان گفت، که اگر این استاد نمی‏بود، پادشاه والامقام، این کاخ را نمی‏ساخت، و باز می‏توان گفت: هرگاه مردم به سخنان اوگوش فرا ندهند، و اعتنایی نکنند، پادشاه تبدیل و دگرگونی در قصر ایجاد خواهد کرد.
ای دوست! حکایت در این جا به پایان رسید، اگر به اسرار این مثال پی برده‏یی، به حقیقت آن نیز پی ببر:
آن کاخ، این دنیا و سقفش، آسمانی‏ست، با ستارگان متبسم و درخشان؛ و فرشش نیز، زمینی‏ست، که ازشرق تاغرب با نمونه‏های گوناگونی ازگل‏های رنگین مزین شده است.
و آن پادشاه بزرگ، ذات اقدس الهی و سلطان ازل و ابد است، که هفت طبقه‏ی آسمان و زمین و آن‏چه درآن‏هاست، با زبان مخصوص به خود از او تقدیس و ستایش کرده، و تسبیح او را به جا می‏آورند، و همان مَلک قدیری‏ست، که آسمان‏ها و زمین را درشش روز آفرید، و بر عرش ربوبیت ایستاد، و شب و روز را هم‏چون دو خط سیاه و سفید در پشت سر هم به حرکت درآورد، و برصفحه‏ی کاینات آیاتش را نوشت، و خورشید و ماه و ستارگان تحت امر اویند، و اوست، ذی حشمت و ذی قدرت (صاحب بزرگی وقدرت).
اتاق‏های آن کاخ، هجده هزار عالمی ست، که هرکدام، مناسب با شرایطی که دارد، تزیین و تنظیم شده‏اند… و صنایع عجیب درون کاخ، معجزات قدرت الهی هستند،که در این عالم نمایان‏اند. و غذاهای لذیذی که درکاخ مشاهده نمودی، به رحمت الهی در این عالم اشاره دارد، از قبیل: ثمره‏های خارق العاده‏یی که به وضوح در تمام فصل‏های سال به ویژه در تابستان و بالاخص در باغهای بارلا دیده می‏شود.
آشپزخانه و آن شعله‏ها نیز، سطح زمین است، که قلبش مملو از آتش می‏باشد.
جواهراتی که درگنج‏های پنهان دیده بودی، در واقع تجلیات اسمای قدسیه الهی‏ست.
و نقش و نگارهایی که همراه با رموز آن دیدیم، مصنوعات زینت بخش این هستی و نقش‏های موزون قلم قدرت الهی‏ست، که بر اسمای قدیر ذوالجلال دلالت دارند.
آن استاد، سرورمان محمد  است، و همکارانش، انبیا می‏باشند، و شاگردانش، اولیا و اصفیا هستند. خدمتگزاران آن پادشاه، به ملائکه اشاره دارد، که در این عالم‏اند.
منظور از آنانی که به تفریح و میهمانی دعوت شده بودند، هم به جن و انس، و هم به حیواناتیکه در این مسافرخانه‏ی دنیا در خدمت انسان هستند، اشاره دارد.
اما آن دوگروه:گروه نخست اهل ایمان‏اند، که شاگردان آستان قرآن کریمی هستند، که مفسر آیات کتاب هستی است، وگروه دیگر اهل کفر وطغیان‏اند، که با پیروی از نفس و شیطان به جز ظاهر زندگانی دنیا چیزی را نشناختند، آن‏ها هم‏چون حیوانات بلکه از آن‏ها پست‏تر، کوران و کران و گروه ضالین هستند.
اما گروه نخست که سعادتمندان و ابرار و نیکان‏اند، به سخنان آن معلم بزرگ و استاد ذوالجناحین گوش فرادادند. آن استاد هم بنده است، که از نقطه نظر بندگی و عبودیت، پروردگارش را تعریف و توصیف می‏کند، بدین لحاظ او در محضر الهی در حکم نماینده‏یی برای امّت است، و هم رسول است، که از لحاظ رسالت، احکام پروردگارش را توسط قرآن کریم برای جن و انس تبلیغ می‏کند.
این جماعت خوشبخت پس از شنیدن سخنان رسول و گوش فرادادن به اوامر قرآن، یکباره خود را در لباس و مؤظف به وظایف بسیار لطیف و مراتب و مقامات بسیار والایی همراه با نماز دیدند، نمازی که در حکم فهرست انواع عبادات به شمار می‏رود.
آری، وظایف و مقام‏ها و مراتب والایی که اذکار و حرکات گوناگون نماز بدان‏ها اشاره دارد، به شرح و ترتیب زیر دیدند:
اول: با مشاهده‏ی آثار ربانی، به صورت معاملهیی غیابی، خود را در جایگاه تماشاگران محاسن سلطنتِ ربوبیت یافتند؛ از این رو، با گفتن «الله اکبر» وظیفه تکبیر و تسبیح را ادا نمودند.
دوم: با دیدن خود در مقام معرّف و تبلیغ‏گر آثار درخشان و نوآوری‏های پروردگار -که به منزلهی جلوه‏های اسمای قدسی الهی‏ست- «سُبحانَ الله والحَمدُ لله» گفتند، و وظیفه‏ی تقدیس و تحمید را انجام دادند.
سوم: با قرارگرفتن در مقام ادراک نعمت‏هایی که در گنجینه های رحمت الهی ذخیره شده است، و پس از چشیدن آن‏ها با حواس ظاهری و باطنی، وظیفه‏ی شکرگزاری و ستایش پروردگار را آغاز نمودند.
چهارم: در مقام معرفت و شناخت، با سنجش معیارهای معنوی، جواهر گنج های اسمای الهی را سنجیده، به وظیفهی تنزیه و مدح پرداختند.
پنجم: با گام نهادن درمقام مطالعه کننده‏ی مکتوبات ربانی که با قلم قدرتش روی صفحه‏ی قدر نوشته شده است، به وظیفه‏ی تفکر و تحسین روی آوردند.
ششم: درمقام تنزیه و مدح، با تماشای ظرافت و زیبایی‏های دلربای موجود در آفرینش موجودات و صنعت مصنوعات، وظیفه‏ی محبت و اشتیاق به فاطر ذوالجلال و صانع ذوالجمال آن را ادا کردند.
بدین طریق، بعد از مشاهده‏ی کاینات و آثار موجود در آن و بعد از این که بندگی و عبادت خود را به صورت معامله‏یی غیابی انجام دادند، و این وظایف را در مقام‏های مذکور ادا کردند، به درجه‏ی تماشای اعمال و افعال صانع حکیم و مشاهده آن ارتقا نمودند، و به صورت معامله‏یی حضوری، نخست، با معرفتی سرشار از حیرت و شگفت‏زده از تعریفی که خالق ذوالجلال با نشان دادن معجزات صنعتش از خود به اهل شعور ارایه می‏دهد، استقبال نمودند، وگفتند:
«سُبْحَانَکَ مَا عَرَفْنَاکَ حَقَّ مَعْرِفَتِکَ»
«آری، معجزات موجود در همه‏ی مخلوقاتت، معرِّف ذات والای تواند.»
سپس با محبت و عشق نسبت به پروردگار رحمانی که با میوه‏های زیبای رحمتش خود را محبوب نموده، استقبال کردند، وگفتند: ڇ ٿ ٿ ٿ ٿڇ سپس با ابراز شکر و سپاس به پیشواز منعم حقیقی رفتند، که با دادن نعمت‏های پاکش لطف و مرحمت‏اش را اظهار میکند، و با حضور درآستان او چنین به نیایش پرداختند: «سُبْحَانَکَ وَبِحَمْدِکَ» «چگونه می‏توانیم ازعهده شکرت برآییم؟! تو سزاوار چنان شکری هستی، که همه احسان‏های پراکنده‏ات در گیتی با زبان حال خود، شکر و ثنای تو را می‏گویند، و تمامی نعمت‏های موجود در بازار هستی و پراکنده روی زمین با اعلان نامه‏های خود، تو را می‏ستایند، و میوه‏های منظم رحمت و میوه‏های موزون نعمت‏ات با گواهی و شهادت به جود و کرم‏ات، شکر و سپاس تو را در انظار مخلوقات به جای میآورند».
سپس در آیینه‏های موجوداتِ متغیر روی زمین، جمال و جلال و کمال و کبریایی پروردگار را دیدند، و در برابرآن، با گفتن «الله اکبر» با عجزی آمیخته با تعظیم، به رکوع رفتند، و با محبت توأم با فروتنی و فنا، شگفت زده و متحیر سر بر سجده نهادند.
سپس با اظهار فقر و حاجاتِ خود و با دعا و نیاز به پیشواز غنی‏مطلقی رفتند، که ثروت بی‏پایان و رحمت فراگیرش را در پیش چشم همگان نمایان می‏کند، و فریاد ڇ ٿ ٿ ڇ سردادند.
سپس با دیدن صحنه‏های نمایش صانع ذوالجلال که لطافت، ظرافت، زیبایی و فوق‏العاده بودن صنعتش را در معرض دید همگان قرار داده است، با گفتن «مَاشَاءَ اللّهُ» استقبال کرده، وبا گفتن «چه زیبا آفریده شده است.» مراتب تقدیر و تحسین خویش را ابراز نمودند، و با مشاهده‏ی این همه زیبایی‏ها «بَارَکَ اللّهُ» گفته، و باگفتن «آمَنَّا» شهادت سردادند، و شگفت‏زده فریاد برآوردند: «بیایید و ببینید.» و بانگ «حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ» سر دادند، و گفتند: «ببینید، و گواه باشید.»
سپس با قبول توحید و تصدیق آن سلطان أزل و ابد، در مقابل اعلان سلطنت و اظهار وحدانیتِ سلطان در تمام کاینات «سَمِعْنَا وَ اَطَعْنَا» گفتند، و تسلیم شدند، و اطاعت کردند.
و سرانجام با «عبودیت» -که بیانگر عجز همراه با ضعف و فقر همراه با نیاز است- و با «نماز» که خلاصه‏یی از جمیع عبادت‏هاست، پاسخ خود را به اظهار الوهیت آن رب العالمین اعلان داشتند.
بدین طریق، با انجام دادن چنین وظایف و عبادت‏های گوناگون، فریضه‏ی عمر و وظیفه‏ی زندگی‏شان را در این مسجد بزرگ موسوم به دنیا ادا نمودند، تا این‏که صورت «احسن التقویم» را به خود گرفتند، و به مقام «اشرف مخلوقات» نایل شدند، زیرا با برکت نیروی ایمان و اَمن و امانتی که در سرشت‏شان به ودیعه گذاشته شده است، خلیفه امین روی زمین شدند.
پس از این که از میدان کسب تجربه و میدان امتحان سربلند بیرون آمدند، پروردگارکریم و مهربان آن‏ها را به پاداش ایمان‏شان به سوی سعادت ابدی دعوت می‏کند، و به پاداش اسلامیت‏شان به دارالسلام فرا می‏خواند، و آن‏ها را با نعمت‏هایی مورد لطف و اکرام قرار می‏دهد، و قرار داده است، که نه چشمی نظیر آن را دیده، و نه گوشی توصیف آن را شنیده، و نه به ذهن بشر خطور کرده است، و مشمول رحمت پروردگار شدند، و به جاودانگی و ابدیت و بقا رسیدند، چون آن دل داده‏یی که مشتاقانه جمال ابدی را تماشا می‏کند، و عاشقی که هم‏چون آیینه‏یی آن را انعکاس می‏دهد، حتماً باید ماندگار بماند، و به ابد برود.
آری، این است، فرجام و عاقبت شاگردان قرآن. پروردگارا، ما را از زمره‏ی آنان بگردان! آمین!
ولی گروه اشرار و فجّار، وقتی در سن بلوغ به قصر این عالم پا نهادند، همه دلایل وحدانیت را با کفر پاسخ دادند، و در برابر تمامی نعمت‏ها ناسپاسی کردند، و همه موجودات را به بی‏ارزشی متهم کرده، و با کفر و کافری‏شان تحقیر نمودند، و به خاطر رد و انکار تجلیّات همه اسمای الهی، در زمانی کوتاه جنایت بس بزرگی مرتکب شدند، و مستحق عذاب ابدی گردیدند.
آری، سرمایه‏ی عمر و امکانات و اعضا و حسّیات انسانی به این دلیل به انسان داده شده است، که وظایف مذکور را انجام دهد.
پس ای نفس سرگردان! و ای دوست فریفته‏ی خواهش‏های نفسانی!
آیا فکر می‏کنید، وظیفه زندگی‏تان فقط این است، که با گرایش به مدنیت و شیوه‏ی تربیتی آن، تمایلات نفسانی خود را برآورده سازید، گفتن آن دور از ادب است، یعنی وقت خود را تنها صرف شهوت و فرج و شکم‏پرستی کنید؟ یا فکر می‏کنید، که این همه لطایف ظریف و معنویات و اعضا و جهازات حسّاس، و جواهرات و تجهیزات پیشرفته، و حواس و حسیّات کنجکاو فقط به این دلیل در دستگاه وجودتان نصب شده، و تنها هدف این است، که در این زندگی فانی، هوس‏های ناروای نفس رذیل را برآورده سازید؟ هرگز و ابدا!
بلکه هدف آفرینش از گنجاندن این ابزار و تجهیزات در نهاد و فطرت‏تان بر «دو اصل» استوار است:
1. حس درک و شعور شکرگزاری در برابر یکایک نعمت‏های منعم حقیقی را به شما بدهد، و شما هم باید آن را احساس نموده، و به شکر و عبادتش بپردازید.
2. زمینه معرفت و شناخت یک به یک همه‏ی انواع تجلیّات اسمای قدسیّه الهی را که در هستی تجلی نموده است، توسط آن تجهیزات برای شما فراهم کند، و بفهماند، و بچشاند، شما نیز با چشیدن آن، سعی به شناخت آن اسما کنید، و ایمان بیاورید.
لذا برمبنای این دو اصل،کمالات انسانی نشو و نمو کرده، و بوسیله‏ی آن است، که انسان، انسان حقیقی می‏شود.
اکنون مثالی می‏آوریم، تا بدانی، که امکانات و حسّیات و اعضای داده شده به انسان برخلاف حیوان، فقط برای به دست آوردن حیات دنیوی نیست.
اربابی به یکی از مستخدمینش بیست سکه داد، تا از نوع پارچه مخصوصی لباسی برای خود بخرد، مستخدم رفت، و لباسی از جنس اعلی برای خود خرید، و پوشید. و باز همین ارباب به مستخدم دیگرش هزار سکه داد، و کاغذ یادداشتی را نیز در جیبش گذاشت، و او را برای تجارت فرستاد.
حال هر عاقلی می‏داند، که هدف از دادن این همه پول، تنها خرید لباس نیست، چون مستخدم اولی فقط با بیست سکه‏ی آن از بهترین جنس، لباس خریده بود، حال اگر این مستخدم دوم با بی‏اعتنایی یادداشتی را که به او داده شده است، نخواند، و با تقلید از مستخدم اول تمام سرمایه‏اش را به مغازه‏دار بدهد، و از کهنه‏ترین و قدیمی‏ترین مارک آن -نسبت به دوست خود- خرید نماید، این کار او کمال حماقت است، لذا باید به شدت تنبیه شود.